ศิลปินมรดกอีสาน ต้นตำนานหมอลำพื้น (หมอลำเรื่องต่อกลอน) ครูอินตา บุตรทา

หมอลำพื้น เป็นหมอลำที่เก่าแก่ที่สุดในประเภทหมอลำ ที่ใช้เพื่อความบันเทิง ไม่มีใครสามารถบอกได้ว่า หมอลำพื้นเกิดขึ้นเมื่อใด แต่บางคนสันนิษฐานว่า หมอลำพื้น เกิดมีในภาคอีสาน ตั้งแต่สมัยคนอีสานแรกรับเอาพระพุทธศาสนาเข้ามา ดังเป็นเรื่องชาดกต่างๆ ลำพื้นบางทีเรียกว่า "ลำเรื่อง" คำว่า "พื้น" หรือ "เรื่อง" หมายความว่า "นิทาน" หรือ "เรื่องราว" ดังนั้น "ลำพื้น" จึงหมายถึง "ลำที่เป็นเรื่องราว หรือเป็นเรื่องเล่า

ในสมัยก่อน ลำพื้นเป็นที่นิยมกันมาก ทุกๆ หมู่บ้าน มักจะว่าจ้างหมอลำพื้น มาลำในงานเทศกาลต่างๆ หมอลำพื้น จะใส่เสื้อและกางเกงขายาวสีขาว และลำเรื่องชาดก เวทีที่ใช้ลำ จะใช้บนพื้นหรือเป็นเวทียกพื้นเล็กๆ ซึ่งล้อมรอบด้วยผู้ฟัง ตั้งแต่เวลาสองทุ่ม จนถึงหกโมงเช้า ค่าจ้างของหมอลำพื้น ขึ้นอยู่กับระยะทาง ที่หมอลำจะต้องเดินทางออกจากหมู่บ้านของตน ถึงหมู่บ้านที่จะไปลำ และเวลาที่จะไปลำ ว่านานแค่ไหน

ส่วนมากหมอลำพื้น จะเป็นผู้ชาย เพราะเหตุว่า ผู้ชาย มีโอกาสที่จะได้ศึกษาเล่าเรียนจากพระที่วัด ผู้หญิง ไม่อนุญาตให้เข้าใกล้พระ ฉะนั้น ผู้หญิงจึงหมดโอกาสที่จะเรียน เขียน และอ่านได้ ส่วนเหตุผลข้ออื่น เช่น ผู้หญิงไม่ควรทำงานอื่น นอกจากการเป็นแม่บ้านเท่านั้น และในขณะเดียวกัน เด็กสาวที่นับว่าเป็นกุลสตรีนั้น ก็ไม่ควรที่จะปรากฏตัวต่อสาธารณชนเช่นกัน ดนตรีที่ใช้ประกอบลำพื้น คือ แคน ลายใหญ่ คือลายที่ใช้เป่าประกอบการลำพื้น ลายนี้ เป็นลายแคนเก่าแก่ ที่มีจังหวะช้า ส่วนหมอลำนั้น จะลำในสองจังหวะ คือ ช้าและเศร้า กับจังหวะเร็วและเร่งร้อน จังหวะช้า ใช้ลำช่วงที่มีท้องเรื่องเศร้า และจังหวะเร็ว ใช้ลำช่วงที่กล่าวถึงการท่องเที่ยว หรือการที่ไม่มีความเดือดร้อนใดๆ เรื่องที่หมอลำพื้นชอบลำ คือ ท้าวการะเกด ท้าวสีธน นางแตงอ่อน และนางสิบสอง และท้าวหมาหยุย ซึ่งล้วนแต่เป็นชาดก

นอกจากอาศัยฝีมือ และพรสวรรค์ของผู้ขับร้อง หมอลำพื้นรุ่นครู ยังมีการคิดเพิ่มว่า จะทำอย่างไรให้ผู้ฟัง เห็นลักษณะของตัวละครได้มากขึ้น

“จึงต้องมีอุปกรณ์เข้ามาช่วยเสริม เพื่อขยายความออกไป นั่นก็คือ ผ้าขาวม้า เช่น นำผ้าขาวม้ามาแต่งเป็นองค์ประกอบ ให้รู้ว่า นี่คือตัวละครผู้ชาย ผู้หญิง พระอินทร์  หรืออาการขี่ม้า ลงเรือ คือผู้ร้องหรือผู้เล่านิทาน สามารถใช้ผ้าขาวม้า ‘พับ-ผูก’ ให้เป็นรูปทรงต่างๆ ให้เห็นภาพถึงตัวละครที่เล่า บางคนจึงเรียก ‘หมอลำพื้น’ ในอีกชื่อว่า หมอลำผ้าขาวม้า”

ในจังหวัดขอนแก่น หมอลำพื้น หรือ หมอลำผ้าขาวม้า เกิดขึ้นจากครูหมอลำ พ่ออินตา บุตรทา และเป็นผู้วางฐานราก ในการที่ทำให้เกิด “หมอลำเรื่องต่อกลอน” หรือทำนองเพลงหมอลำ อย่างที่เราได้ยินในปัจจุบัน

อินตา บุตรทา เกิดเมื่อพุทธศักราช ๒๔๕๘ ที่จังหวัดขอนแก่น สำเร็จการศึกษาชั้นประถมศึกษาปีที่ ๔ โรงเรียนบ้านเหล่านาดี ตำบลบ้านหว้า อำเภอเมืองขอนแก่น จังหวัดขอนแก่น พ่อชื่อขุนเสย แม่ชื่อตุ่น ฐานะค่อนข้างยากจน โดยเริ่มเรียนหมอลำจากปู่คำ บ้านหัวทุ่งคำไฮ ปู่คำ เป็นหมอลำอัจฉริยะ ด้านหมอลำกลอน ด้วยความอุตสาหะและใฝ่รู้จนสามารถลำได้อย่างชำนาญ โดยลำด้นสดไม่ใช้การลำแบบท่องจำ ซึ่งถือว่า เป็นผู้ที่ใช้ศาสตร์และศิลป์ในการลำ ได้เป็นอย่างดี

อินตา บุตรทา เป็นศิลปินหมอลำ ที่มีผลงานการแสดงดีเด่น เป็นที่รู้จักและยอมรับกันทั่วไปในภาคอีสาน โดยเริ่มก่อตั้งคณะ เสียงทองบันเทิงศิลป์อินตาไทยราษฎร์ เมื่อปี พุทธศักราช ๒๔๙๘ ได้ถ่ายทอดการร้องหมอลำให้แก่ลูกศิษย์ มากกว่า ๕๐๐ คน โดยสอนทั้งวิชาความรู้ และวิชาการใช้ชีวิต ยึดหลักธรรมทางศาสนา และหลักเศรษฐกิจพอเพียงเป็นที่ตั้ง ในการดูแลวงหมอลำ ซึ่งลูกศิษย์คนสำคัญ ที่มีชื่อเสียงโด่งดังในปัจจุบัน ได้แก่ คุณพ่อทองเยี่ยม ประสมพืช หัวหน้าคณะเทพประสิทธิ์ศิลป์ (ปัจจุบันยุบวงไปแล้ว) คุณแม่อุษา แถววิชา หัวหน้าคณะหนึ่งในสยาม คุณแม่บุญถม นามวันทา หัวหน้าคณะประถมบันเทิงศิลป์ ส่วนคุณพ่อบุญถือ หาญสุรีย์ เป็นลูกศิษย์คนสุดท้ายของพ่อครูอินตา ก่อนที่จะถึงแก่กรรม คุณพ่อบุญถือ หาญสุรีย์ จึงสืบทอดวงหมอลำ ต่อจากพ่อครูอินตามาหลายปี ก่อนที่จะเปลี่ยนชื่อวงเป็น หมอลำคณะรัตนศิลป์อินตาไทยราษฎร์

หมอลำคณะรัตนศิลป์อินตาไทยราษฎร์ ก่อกำเนิดขึ้น และยืนหยัดอยู่ได้ เพราะเป็นการสืบทอดเจตนารมณ์ จากพ่อครูอินตา บุตรทา บรมครูหมอลำ ผู้ก่อกำเนิดทำนองลำพื้นสังวาสอินตา ซึ่งเป็นทำนองลำพื้นขอนแก่น ที่มีเอกลักษณ์เฉพาะตัว เป็นวงหมอลำที่มีชื่อเสียง โดยเฉพาะการแสดงลำเรื่องต่อกลอนทำนองขอนแก่น ซึ่งถือว่า เป็นภูมิปัญญาท้องถิ่นอย่างแท้จริง

นอกจากนี้ หมอลำคณะรัตนศิลป์อินตาไทยราษฎร์ ยังเปรียบเสมือนโรงเรียนสอนหมอลำ ที่ถ่ายทอดการแสดงศิลปะอีสาน ที่นับวันจะถูกลืมเลือนจากวัฒนธรรมหมอลำ ให้แก่เยาวชนคนรุ่นใหม่ ที่ต้องการจะมาเป็นศิลปินหมอลำ ทั้งพระเอก นางเอก นักร้อง นักแสดง ตลก หรือแดนเซอร์ โดยทำมาอย่างต่อเนื่องและยาวนาน จนได้รับการแต่งตั้ง เป็นศูนย์อนุรักษ์ศิลปวัฒนธรรมหมอลำอีสาน ประจำจังหวัดขอนแก่น จากศูนย์วัฒนธรรมจังหวัดขอนแก่น

ตลอดชีวิตของครูอินตา บุตรทา ได้สร้างและวางรากฐาน การแสดงลำเรื่องต่อกลอนทำนองขอนแก่นแบบดั้งเดิม ที่เรียกว่า ลำพื้นสังวาสอินตา ให้แก่วงหมอลำคณะรัตนศิลป์อินตาไทยราษฎร์ จนมีชื่อเสียง เป็นที่รู้จักอย่างกว้างขวาง แม้ท่านถึงแก่กรรมไปแล้ว แต่คุณูปการ ในการสร้างศิลปินหมอลำในรุ่นหลัง ยังคงสืบต่อ และสร้างสรรค์ จนเกิดคณะหมอลำที่มีชื่อเสียงขึ้นมาอีกมากมาย ครูอินตา บุตรทา จึงสมควรได้รับยกย่องเชิดชูเกียรติ เป็นอมรศิลปินมรดกอีสาน สาขาศิลปะการแสดง (หมอลำเรื่องต่อกลอน) ปีพุทธศักราช ๒๕๖๒ จากมหาวิทยาลัยขอนแก่น เพื่อเป็นเกียรติประวัติแก่ครอบครัวสืบไป

ครูอินตา บุตรทา ถึงแก่กรรม เมื่อ ปีพุทธศักราช ๒๕๐๔ สิริอายุ ๔๖ ปี