อดีตมณฑลขนาดใหญ่ของไทย ที่ต้องเสียดินแดนให้กับประเทศฝรั่งเศส

มณฑลบูรพา
หรือ มณฑลเขมร

เป็นหนึ่งในมณฑลเทศาภิบาลที่สยามจัดตั้งขึ้นในรัชสมัย
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5)
ภายหลังการปฏิรูประบบการปกครองแผ่นดินเพื่อให้สอดคล้อง
กับการบริหารราชการสมัยใหม่ และเพื่อป้องกันภัยคุกคามจากลัทธิล่าอาณานิคม
โดยเฉพาะจากฝรั่งเศสซึ่งในเวลานั้น ได้ขยายอำนาจเข้ามาในอินโดจีน
มณฑลแห่งนี้ถูกตั้งขึ้นเพื่อรวมอำนาจจากเมืองประเทศราชเดิมในแถบกัมพูชา
ให้เข้ามาอยู่ภายใต้การควบคุมโดยตรงของรัฐบาลกลางสยาม

ดินแดนที่อยู่ในความดูแลของมณฑลบูรพาได้แก่เมืองสำคัญ เช่น พระตะบอง
เสียมราฐ และศรีโสภณ ซึ่งเป็นพื้นที่ที่มีความอุดมสมบูรณ์
และมีประชากรส่วนใหญ่เป็นชาวเขมร นอกจากนั้นยังมีความสำคัญทางยุทธศาสตร์
เพราะเป็นพื้นที่ชายแดนที่เชื่อมต่อกับกัมพูชาซึ่งขณะนั้น
ตกอยู่ภายใต้อาณานิคมฝรั่งเศส การควบคุมพื้นที่เหล่านี้
จึงถือเป็นทั้งการสร้างความมั่นคงของชายแดนและการยืนยันอธิปไตยของสยาม

อย่างไรก็ตาม ความกดดันจากการขยายอำนาจของฝรั่งเศสในอินโดจีน
ได้ทวีความรุนแรงขึ้น โดยเฉพาะหลังวิกฤตการณ์ ร.ศ. 112 (พ.ศ. 2436)
ที่กองเรือรบฝรั่งเศสบุกเข้ามายังกรุงเทพฯ เหตุการณ์ดังกล่าว
ทำให้สยามต้องเสียเปรียบในการเจรจา และต่อมาเมื่อปี พ.ศ. 2447–2449
รัฐบาลสยามจำต้องยอมโอนดินแดนของมณฑลบูรพา ได้แก่ พระตะบอง
เสียมราฐ และศรีโสภณ ให้แก่ฝรั่งเศส เพื่อแลกกับการคงไว้ซึ่งเอกราช
และการถอนทหารฝรั่งเศสออกจากบางพื้นที่

การสูญเสียดินแดนครั้งนั้นไม่เพียงทำให้มณฑลบูรพาสิ้นสุดลง
แต่ยังเป็นเหตุการณ์ที่ส่งผลกระทบอย่างลึกซึ้งต่อเศรษฐกิจและวิถีชีวิตของผู้คนในพื้นที่
เนื่องจากต้องเปลี่ยนการปกครองไปอยู่ภายใต้ฝรั่งเศส ขณะเดียวกัน
ก็สะท้อนถึงแรงกดดันอันหนักหน่วงที่สยามต้องเผชิญจากมหาอำนาจยุโรปในยุคนั้น
อย่างไรก็ดี การจัดตั้งมณฑลบูรพาและการบริหารงานในช่วงเวลาสั้น ๆ ที่ดำรงอยู่
ก็ยังถือเป็นหลักฐานสำคัญของความพยายามของสยามในการสร้างรัฐชาติสมัยใหม่
ปรับระบบการบริหารให้ทันสมัย และรักษาอธิปไตย
ท่ามกลางสภาพแวดล้อมทางการเมืองระหว่างประเทศ
ที่เต็มไปด้วยการแข่งขันจากจักรวรรดินิยมตะวันตก