พระราชพิธีโสกันต์ครั้งสุดท้าย ที่มีการจัดขึ้นในประเทศสยาม

พระราชพิธีโสกันต์
(พิธีโกนจุกของเจ้านายชั้นสูง)

เป็นราชประเพณีสำคัญที่ทำหน้าที่ “เปลี่ยนผ่านจากวัยเด็กสู่วัยหนุ่มสาว”
ของพระราชโอรส–พระราชธิดาและพระบรมวงศ์บางชั้น โดยมีทั้งพิธีสงฆ์
และพิธีพราหมณ์ประกอบอย่างเป็นแบบแผนในพระบรมมหาราชวังและเขตพระราชฐาน
ตามโบราณราชประเพณี เมื่อเข้าสู่คริสต์ศตวรรษที่ 20 ภาระพิธีที่ใหญ่
และการเปลี่ยนแปลงสังคม–การเมืองทำให้พิธีค่อย ๆ ลดบทบาทลง จนเกิด “
ครั้งสุดท้าย” ที่มีการตั้งพิธีในราชสำนักตามแบบแผนดั้งเดิมในสมัยรัชกาลที่ 7

หลักฐานด้านภาพและบันทึกเหตุการณ์ของหน่วยงานด้านเอกสารจดหมายเหตุ
ระบุเหตุการณ์ “พิธีโสกันต์พระองค์เจ้าหญิงอินทุรัตนาและพระองค์เจ้าสุทธิสิริโสภา”
ในวันที่ 29 มีนาคม พ.ศ. 2474 ขณะที่งานวิชาการที่ศึกษาพิธีนี้ระบุว่า
พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าหญิงอินทุรัตนา และ พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าหญิงสุทธสิริโสภา
เป็นผู้เข้าพิธีในรัชกาลที่ 7 และนับเป็นพระราชพิธีโสกันต์ “ครั้งสุดท้ายในราชสำนัก”
โดยให้ปีเป็น พ.ศ. 2474 (ความต่างของปีที่พบในบางแหล่ง
มักเกิดจากการนับศักราชแบบเดิมที่ขึ้นปีใหม่ราวเดือนเมษายน ทำให้ปลายมีนาคม
อาจถูกบันทึกเป็นคนละ พ.ศ. เมื่อเทียบกับการนับแบบปัจจุบัน)

ในเชิงรูปแบบพิธี พระราชพิธีโสกันต์จะมีการเตรียมสถานที่ประกอบพิธี
และเครื่องประกอบพิธีอย่างละเอียด พร้อมลำดับพิธีที่ผสานความเชื่อพุทธ–พราหมณ์
เช่น การเจริญพระพุทธมนต์ล่วงหน้าหลายวัน การเสด็จประทับ ณ พระที่นั่ง/พระแท่นสรง
การถวายน้ำสรง การตัด–รับพระเกศาอย่างเป็นพิธีการ และปิดท้าย
ด้วยการอัญเชิญพระเกศาไปลอยน้ำเป็นอันเสร็จพระราชพิธี ลักษณะดังกล่าว
สะท้อนบทบาทของพิธีในฐานะทั้ง “พิธีกรรมเปลี่ยนสถานภาพ” และ “รัฐพิธี”
ที่แสดงระเบียบราชสำนัก ความศักดิ์สิทธิ์ และความสัมพันธ์เชิงลำดับชั้นของสังคมในยุคนั้น

หลังจากช่วงปลายรัชกาลที่ 7 ราชประเพณีนี้แทบไม่ได้มีการ “ตั้งการ”
ในระดับพระราชพิธีอีก โดยงานศึกษาระบุชัดว่าเหตุการณ์ช่วง พ.ศ. 2474
เป็นครั้งสุดท้ายก่อนเกิดการเปลี่ยนแปลงการปกครองใน พ.ศ. 2475
เมื่อโครงสร้างรัฐและพิธีการสาธารณะเปลี่ยนไป ประเพณีโกนจุกจึงค่อย ๆ
กลายเป็นพิธีในครอบครัวหรือพิธีเชิงวัฒนธรรม มากกว่าจะเป็นพระราชพิธีเต็มรูปแบบแบบอดีต
ดังนั้น หากถามว่า “พระราชพิธีโสกันต์ครั้งสุดท้ายที่จัดขึ้นในประเทศไทย”
ตามหลักฐานเชิงวิชาการและจดหมายเหตุ เหตุการณ์ที่อ้างอิงได้ชัดที่สุดคือพิธีของ
พระองค์เจ้าหญิงอินทุรัตนา และ พระองค์เจ้าหญิงสุทธิสิริ/สุทธสิริโสภา
ในปลายเดือนมีนาคม พ.ศ. 2474
(หรือเทียบศักราชปัจจุบันมักพบระบุเป็น พ.ศ. 2475 ในบางแหล่ง)