ปลาที่พบได้ในจังหวัดน่าน เพียงแห่งเดียวเท่านั้นบนโลก

ปลาค้อสมเด็จ
(Schistura sirindhornae)

เป็นปลาน้ำจืดวงศ์ปลาค้อ (Nemacheilidae) ที่บรรยายเป็นชนิดใหม่
ทางวิทยาศาสตร์ในปี 2015 โดย Suvarnaraksha และตั้งชื่อชนิด
เพื่อเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ
(ชื่อสามัญอังกฤษที่ใช้กันคือ Crown Scaly Stream Loach) จุดเด่นที่ทำให้ปลาชนิดนี้
“ไม่เหมือนปลาค้อทั่วไป” คือ มีเกล็ดซ้อนทับปกคลุมตลอดทั้งลำตัว
(คล้ายปลากลุ่มที่มีเกล็ดชัดเจนมากกว่า), เกล็ดบริเวณท้อง/อกมีลักษณะใส,
และระบบเส้นข้างลำตัว (lateral line) อยู่บนผิวเกล็ดเป็นแนวชัด ซึ่งเป็นลักษณะจำแนกสำคัญ
ที่งานอนุกรมวิธานใช้แยกออกจากปลาค้อสกุลเดียวกันชนิดอื่น ๆ

ในแง่การกระจายพันธุ์ ปลาค้อสมเด็จถูกจัดเป็น “ปลาเฉพาะถิ่นที่พื้นที่แคบมาก”
เพราะ พบเฉพาะในลำน้ำสาขาของลุ่มน้ำน่านตอนบน ในเขตอำเภอปัว
และอำเภอบ่อเกลือ จังหวัดน่าน เท่านั้น โดยพื้นที่ต้นแบบ (type locality)
ที่งานวิชาการระบุชัดคือ ห้วยน้ำปาน (Huay Nampan) บริเวณบ้านขุนกูน ต.ภูคา อ.ปัว จ.น่าน
ซึ่งทำให้ปลาชนิดนี้มีนัยสำคัญเชิงอนุรักษ์ทันทีตั้งแต่วันแรกที่ถูกบรรยาย—
เพราะถิ่นอาศัย “กระจุกตัว” และเชื่อมโยงกับระบบนิเวศต้นน้ำภูเขาโดยตรง

ถิ่นอาศัยของปลาค้อสมเด็จเป็นลำธารภูเขาที่มีสภาพค่อนข้างเฉพาะเจาะจง:
รายงานจาก FishBase ระบุว่าพบตามท้องน้ำของลำธารน้ำใส เย็น ไหลแรง
มีแอ่งน้ำ (pools) และมีเรือนยอดป่าคลุม เก็บตัวอย่างที่ระดับความสูง
ประมาณ 721–1,155 เมตรเหนือระดับน้ำทะเล และในช่วงต้นฤดูร้อน-แล้ง ณ เวลาสำรวจ
ลำธารห้วยน้ำปานมีความกว้างราว 2–4 เมตร และลึกราว 0.2–0.5 เมตร
ที่สำคัญคือผู้สำรวจพบว่าปลาชนิดนี้ เจอเฉพาะบริเวณร่มเงา และ “หายไป”
จากช่วงน้ำที่เปิดโล่งรับแสงมากหรือพื้นที่ราบลุ่ม ซึ่งชี้ว่ามันพึ่งพา
สภาพแวดล้อมแบบต้นน้ำที่เย็นและคงสภาพธรรมชาติค่อนข้างสูง

ด้านสถานภาพการอนุรักษ์ ข้อมูลสากลใน FishBase แสดงว่า
ยังไม่ถูกประเมินใน IUCN (Not Evaluated) ขณะที่เอกสารการเรียนรู้/
สรุปเชิงอนุรักษ์บางแหล่งในไทยจัดกลุ่มว่า “ข้อมูลยังไม่เพียงพอ”
(เชิงแนวคิดเดียวกับ Data Deficient) ซึ่งสะท้อนประเด็นเดียวกันคือ
ยังต้องการข้อมูลภาคสนามเพิ่ม ทั้งขอบเขตแหล่งอาศัยที่แท้จริง ขนาดประชากร
แนวโน้มลดลง และภัยคุกคามเฉพาะพื้นที่ อย่างไรก็ตาม ด้วยข้อเท็จจริงว่า
แหล่งอาศัยที่ยืนยันแล้วจำกัดอยู่เพียง “ลุ่มน้ำย่อยต้นน้ำ” ในจังหวัดเดียว
การจัดการพื้นที่ต้นน้ำ (เช่น คุณภาพน้ำ การรบกวนลำธาร การใช้ที่ดินริมลำห้วย)
จึงเป็นหัวใจของการรักษาความอยู่รอดของปลาค้อสมเด็จในระยะยาว