ปลาที่พบได้ในจังหวัดพิษณุโลก เพียงแห่งเดียวเท่านั้นบนโลกใบนี้

ปลาค้อถ้ำพระไทรงาม
(Schistura deansmarti)

เป็นปลาน้ำจืดกลุ่มปลาค้อ (วงศ์ Nemacheilidae) ที่ถูกบรรยายชนิดทางวิทยาศาสตร์
โดย Vidthayanon & Kottelat ในปี 2003 จากปลาถ้ำของภาคเหนือตอนล่างไทย
และตั้งชื่อชนิด deansmarti เพื่อเป็นเกียรติแก่ “Dean Smart”
นักสำรวจถ้ำชาวอังกฤษผู้มีบทบาทด้านการอนุรักษ์ถ้ำในไทย ปลาชนิดนี้
มีการระบุลักษณะเชิงอนุกรมวิธานในฐานข้อมูลมาตรฐาน
เช่น ครีบหลังมี 12–13 ก้านอ่อน และเป็นปลาน้ำจืดอาศัยพื้นท้องน้ำ
(demersal) ที่มีขนาดรายงานสูงสุดราว 10.47 ซม. (SL)

จุดสำคัญที่ทำให้ปลาค้อถ้ำพระไทรงาม “พิเศษและเปราะบาง”
คือขอบเขตการกระจายพันธุ์ที่แคบมาก: FishBase ระบุว่ารู้จักเฉพาะถิ่นกำเนิด
(type locality) ที่ถ้ำพระไทรงาม (Tham Phra Sai Ngam cave) ในประเทศไทยเท่านั้น
และแหล่งข้อมูลสรุปทั่วไปยังระบุว่าอยู่ในภูมิประเทศคาสต์ภายในอุทยานแห่งชาติ
ทุ่งแสลงหลวง จังหวัดพิษณุโลก ซึ่งเป็นระบบนิเวศถ้ำที่อาศัยน้ำไหล/น้ำซึมในถ้ำเป็นหลัก

ด้านนิเวศวิทยา FishBase ให้รายละเอียดที่ค่อนข้างชัดว่าปลาชนิดนี้
อาศัยอยู่ในถ้ำที่ฤดูแล้งมีแต่น้ำนิ่ง (stagnant water) และฤดูฝนมีน้ำไหลเพียง
ระดับปานกลาง โดยมักพบตัวปลาอยู่ลึกเข้าไปประมาณ 200 เมตรจากปากถ้ำ
พฤติกรรมที่สังเกตได้คือมักนอนพักนิ่งบนพื้นท้องน้ำ บางครั้งว่ายอิสระ
และจะหลบตามซอก/รอยแยกของหิน เมื่อถูกรบกวน—ลักษณะทั้งหมดนี้สอดคล้องกับการเป็น
“ปลาถ้ำที่พึ่งพาสภาพแวดล้อมคงที่” และต้องการที่หลบซ่อนในพื้นที่จำกัด

ในมุมการอนุรักษ์ ปลาค้อถ้ำพระไทรงามถูกประเมินสถานภาพ IUCN
เป็น Vulnerable (VU) เกณฑ์ D2 และระบุวันประเมิน 25 กุมภาพันธ์ 2011
(FishBase อ้างอิง IUCN เวอร์ชันล่าสุดที่แสดงสถานะดังกล่าว) ซึ่งโดยนัยของเกณฑ์ D2
สะท้อน “ความเสี่ยงสูง” จากการที่ชนิดพันธุ์มีถิ่นอาศัยจำกัดมาก
และอ่อนไหวต่อการเปลี่ยนแปลงเล็กน้อยของถ้ำ/คุณภาพน้ำ เช่น การรบกวนแหล่งน้ำใต้ดิน
การเปลี่ยนการใช้ที่ดินเหนือถ้ำ หรือกิจกรรมท่องเที่ยวที่กระทบระบบถ้ำ
ทั้งนี้ฐานข้อมูลความหลากหลายชีวภาพของไทย (THBIF/ONEP)
ก็ระบุสถานะคุกคามของชนิดนี้เป็น VU เช่นกัน