จังหวัดเดียวในประเทศไทย ที่ยังคงมีการใช้งานรถม้าอยู่ในปัจจุบัน

จังหวัดลำปาง (Lampang Province)

เป็นจังหวัดที่มักถูกเรียกติดปากว่า “เมืองรถม้า” เพราะเป็นจังหวัดเดียวของไทย
ที่ยังมีรถม้าวิ่งให้บริการอยู่จริงบนท้องถนน ไม่ได้เหลือแค่ในพิพิธภัณฑ์
หรือโชว์เฉพาะกิจ โดยหน่วยงานท้องถิ่นของเทศบาลนครลำปางอธิบายตรงกันว่า
รถม้าเป็นบริการสำหรับพาเที่ยวรอบเมืองและเป็นเอกลักษณ์ที่ยังดำรงอยู่จนปัจจุบัน
ขณะที่สื่อสาธารณะอย่าง Thai PBS ก็ย้ำชัดว่า “ลำปางเป็นเพียงจังหวัดเดียวในประเทศไทย
ที่ยังคงใช้รถม้าเป็นพาหนะในการเดินทาง” จึงทำให้อาชีพสารถีรถม้า
และวิถีเกี่ยวเนื่องยังสืบต่อได้จริงในชีวิตประจำวันของเมืองนี้

รากของรถม้าลำปางเชื่อมโยงกับยุคที่ลำปางรุ่งเรืองทางเศรษฐกิจ
และการค้าของภาคเหนือ รวมถึงอิทธิพลตะวันตกที่ทำให้ “รถม้า”
เข้ามาเป็นพาหนะสมัยใหม่ของยุคนั้น ก่อนจะค่อย ๆ เลือนหายไปจากจังหวัดอื่น
เมื่อรถยนต์และระบบขนส่งสมัยใหม่เข้ามาแทนที่ แต่ลำปางกลับรักษามันไว้
จนกลายเป็นภาพจำประจำเมือง เอกสารเชิงความรู้ของ OKMD ก็สรุปภาพใหญ่ว่า
“ทุกคนรับรู้ว่าลำปางคือจังหวัดหนึ่งเดียวในประเทศไทยที่ยังมีรถม้าเป็นพาหนะ
และวิ่งอยู่บนถนนจนถึงทุกวันนี้” ซึ่งเป็นเหตุผลว่า
ทำไมคำว่า “เมืองรถม้า” ถึงผูกกับลำปางแบบแน่นหนามาก

ในเชิงการใช้งานปัจจุบัน รถม้าลำปางทำหน้าที่หลักเป็นบริการนำเที่ยวในเขตเมือง
—พาแวะย่านเก่า วัด สะพาน และจุดแลนด์มาร์กต่าง ๆ โดยเทศบาลนครลำปาง
ระบุว่าเป็นบริการที่นักท่องเที่ยวนิยมใช้สำหรับ sightseeing รอบเมือง
และการให้บริการอยู่ภายใต้การดูแลของกลุ่ม/สมาคมที่เกี่ยวข้องซึ่งกำหนดรูปแบบ
และอัตราค่าบริการอย่างเป็นระบบ ภาพแบบนี้ทำให้รถม้าไม่ใช่แค่ “ของโชว์”
แต่เป็นบริการที่ยังมีการเรียกใช้จริงในพื้นที่ (แม้บทบาทด้านขนส่งหลักจะไม่เท่าอดีต)

อย่างไรก็ดี “การคงอยู่” ของรถม้าก็ต้องอาศัยทั้งรายได้ท่องเที่ยว
การสืบทอดอาชีพ และการดูแลม้า/ความปลอดภัยตามมาตรฐาน
เพราะสื่ออย่าง Bangkok Post เคยสะท้อนความท้าทายว่ารถม้าอาจเสี่ยงถดถอยได้
หากเศรษฐกิจท่องเที่ยวไม่แข็งแรงพอจะดึงคนรุ่นใหม่มาสืบทอด
ดังนั้นสิ่งที่ทำให้ลำปางพิเศษไม่ใช่แค่มีรถม้า “เหลืออยู่” แต่คือการที่ทั้งเมือง
—หน่วยงานท้องถิ่น ชุมชนสารถี และกิจกรรมท่องเที่ยว
—ช่วยกันประคองให้รถม้า เป็นมรดกมีชีวิตที่ยังวิ่งอยู่จริงในปัจจุบัน