พืชสายพันธุ์หายากมาก ที่พบได้เฉพาะในเขตจังหวัดระนองและพังงา

พลับพลึงธาร หรือ หอมน้ำ
(ชื่ออังกฤษ Onion plant / Thai onion plant / Water onion)

มีชื่อวิทยาศาสตร์ Crinum thaianum J.Schulze อยู่ในวงศ์พลับพลึง
(Amaryllidaceae) และเป็น “พืชถิ่นเดียว” ของไทยอย่างแท้จริง
พบตามธรรมชาติเฉพาะบางลำธารในคาบสมุทรภาคใต้ โดยรายงานการกระจายพันธุ์
ชี้ชัดว่าพบในเขต ระนอง และ พังงา เท่านั้น
จึงถูกยกให้เป็นพืชหายากระดับโลก และมักถูกขนานนามว่า “ราชินีแห่งสายน้ำ”
เพราะความงามและความเฉพาะเจาะจงของถิ่นอาศัย

เสน่ห์ของพลับพลึงธารอยู่ที่ “วิถีชีวิตใต้น้ำ” หัวและรากหยั่งลึกยึดเกาะ
ในตะกอนก้นลำธาร ขณะที่ใบเป็นแถบยาวเหนียวทน สามารถยาวได้ราว 2–3 เมตร
ไหลลู่ไปตามกระแสน้ำใสที่ไหลปานกลางถึงค่อนข้างแรง พืชมักขึ้นในลำธารในป่าดิบชื้น/
ป่าเขียวชอุ่ม และมีการบันทึกถิ่นอาศัยที่ระดับความสูงราว 10–100 เมตรจากระดับน้ำทะเล
ลักษณะดอกเป็นช่อเหนือผิวน้ำ ทำให้เป็นทั้งพืชสวยงามและเป็น
“ตัวบ่งชี้” คุณภาพระบบนิเวศลำธารที่ยังคงสมบูรณ์

อย่างไรก็ดี ความนิยมของมันในวงการไม้ประดับน้ำ/ตู้ปลา
กลับกลายเป็นแรงกดดันสำคัญ เพราะการขุดเก็บหัวจากธรรมชาติทำให้ประชากร
ถูกลดจำนวนลงเร็ว ประกอบกับการเปลี่ยนแปลงสภาพลำธาร
เช่น การขุดลอก การปรับทางน้ำ การใช้ที่ดินและกิจกรรมที่ทำให้น้ำขุ่น
หรือคุณภาพน้ำเสื่อมโทรม ส่งผลให้แหล่งอาศัยถูกตัดขาดเป็นหย่อม ๆ
งานวิชาการและการสื่อสารด้านอนุรักษ์หลายชิ้นระบุว่า ชนิดนี้ถูกจัดอยู่ในสถานะ
ใกล้สูญพันธุ์ (Endangered) ตาม IUCN Red List และยังมีช่องว่างด้านการคุ้มครอง/
การกำกับการค้าระหว่างประเทศและในประเทศบางส่วน ที่ทำให้การลักลอบเก็บยังเกิดขึ้นได้

แนวทางอนุรักษ์ที่ได้ผลมักต้องทำ “พร้อมกันทั้งลำธาร”—คุ้มครองป่าต้นน้ำ
และความใสของน้ำเป็นหัวใจหลัก ควบคู่กับการฟื้นฟูแหล่งอาศัยและการปลูก/
ย้ายคืนอย่างเป็นระบบ รวมถึงทำงานร่วมกับชุมชนท้องถิ่นซึ่งอยู่ใกล้ลำธารที่สุด
(มีตัวอย่างความร่วมมือหลายภาคส่วนเพื่อฟื้นฟูพลับพลึงธารในพื้นที่ชุ่มน้ำภาคใต้)
นอกจากนี้ การเพาะขยายพันธุ์นอกถิ่น (ex situ) เพื่อรองรับความต้องการไม้ประดับน้ำ
อย่างถูกกฎหมาย และการเฝ้าระวังการเก็บจากธรรมชาติ
โดยเฉพาะในลำธารสำคัญของ ประเทศไทย—เป็นชิ้นส่วนสำคัญที่จะช่วยให้
“ราชินีแห่งสายน้ำ” ชนิดนี้ยังคงอยู่ในธรรมชาติได้ในระยะยาว