ภูเขาไฟเก่าแบบดับสนิทแล้ว ที่ยังพบร่องรอยเหลืออยู่ในประเทศไทย

รายชื่อภูเขาไฟดับสนิท
ที่พบอยู่ในเขตพื้นที่ประเทศไทย

ประเทศไทยแม้จะไม่ได้ตั้งอยู่บนแนวรอยต่อของแผ่นเปลือกโลกหลัก
เหมือนประเทศที่มีภูเขาไฟยังคุกรุ่น แต่จากหลักฐานทางธรณีวิทยาพบว่า
ในอดีตเคยเกิดกิจกรรมภูเขาไฟขึ้นในหลายพื้นที่ โดยเฉพาะภาคตะวันออกเฉียงเหนือ
และภาคเหนือ ภูเขาไฟเหล่านี้ล้วนเป็น “ภูเขาไฟดับสนิท” (Extinct Volcano)
หมายถึงภูเขาไฟที่หยุดการปะทุมาเป็นเวลานานมากในระดับหลายแสนถึงหลายล้านปี
และไม่มีแนวโน้มจะกลับมาปะทุอีก บทความนี้เรียบเรียงรายชื่อภูเขาไฟดับสนิทที่สำคัญในประเทศไทย
พร้อมรายละเอียดทางภูมิประเทศและข้อมูลที่ได้รับการยอมรับทางวิชาการ

ภูเขาไฟพนมรุ้ง
เป็นภูเขาไฟดับสนิทที่มีชื่อเสียงมากที่สุดแห่งหนึ่งของประเทศไทย
เนื่องจากเป็นที่ตั้งของปราสาทหินเขาพนมรุ้ง โบราณสถานสำคัญในสมัยขอม
ตั้งอยู่ในอำเภอเฉลิมพระเกียรติ จังหวัดบุรีรัมย์
ตัวภูเขาไฟมีลักษณะเป็นกรวยสูงเด่น โดยยอดเขาสูงจากพื้นที่โดยรอบ
ประมาณ 200 เมตร และมีความสูงจากระดับน้ำทะเลราว 350 เมตร

หลักฐานทางธรณีวิทยาระบุว่า ภูเขาไฟพนมรุ้งเกิดจากการปะทุของลาวาบะซอลต์ในอดีต
ซึ่งลาวาได้แข็งตัวกลายเป็นหินบะซอลต์ที่พบกระจายอยู่ทั่วไปในพื้นที่
จังหวัดบุรีรัมย์และพื้นที่ใกล้เคียงยังมีภูเขาไฟโบราณหลายลูกในกลุ่มเดียวกัน
แสดงให้เห็นว่าพื้นที่นี้เคยเป็นแหล่งกิจกรรมภูเขาไฟขนาดใหญ่ในอดีตกว่าล้านปีมาแล้ว

ภูเขาไฟกระโดง
ตั้งอยู่ในเขตอำเภอเมือง จังหวัดบุรีรัมย์ ถือเป็นอีกหนึ่งภูเขาไฟดับสนิท
ที่ยังคงเห็นร่องรอยของปากปล่องภูเขาไฟ ได้อย่างชัดเจน
ภูเขาไฟแห่งนี้มีลักษณะเป็นเนินเขาสูงไม่มากนัก
แต่มีโครงสร้างปล่องที่ช่วยยืนยันถึงการเป็นภูเขาไฟในอดีต

ปัจจุบันพื้นที่ภูเขาไฟกระโดงถูกปกคลุมด้วยป่าไม้ธรรมชาติ
กลายเป็นแหล่งที่อยู่อาศัยของสัตว์ป่าหลายชนิด และได้รับการพัฒนา
ให้เป็นแหล่งท่องเที่ยวและพักผ่อนของประชาชนในจังหวัดบุรีรัมย์
นอกจากนี้ บริเวณรอบภูเขาไฟยังพบหินภูเขาไฟและหินบะซอลต์ ซึ่งเป็นหลักฐานทางธรณีวิทยา
ที่สนับสนุนการจัดให้ภูเขาไฟกระโดงเป็นภูเขาไฟดับสนิทอย่างเป็นทางการ

ภูเขาไฟดอยผาคอกจำป่าแดด
และปล่องภูเขาไฟดอยผาคอกหินฟู
ตั้งอยู่บริเวณรอยต่อระหว่างอำเภอเมืองและอำเภอแม่ทะ จังหวัดลำปาง
ซึ่งเป็นพื้นที่ภาคเหนือของประเทศไทยที่มีร่องรอยกิจกรรมภูเขาไฟในอดีตเช่นกัน
ปล่องภูเขาไฟดอยผาคอกจำป่าแดด มีปากปล่องเส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ
150 เมตร และตั้งอยู่สูงจากระดับน้ำทะเลปานกลางราว 530 เมตร
ส่วนปล่องภูเขาไฟดอยผาคอกหินฟู มีลักษณะเด่นคือเป็นปล่องซ้อนกันสองปล่อง
ปากปล่องมีเส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 200 เมตร ตั้งอยู่สูงจากระดับน้ำทะเลปานกลาง
ประมาณ 450 เมตร และสูงจากที่ราบข้างเคียงราว 80 เมตร

จากการศึกษาทางธรณีวิทยาพบว่าภูเขาไฟในพื้นที่จังหวัดลำปางมีอายุเก่าแก่มาก
และหยุดการปะทุมาเป็นเวลาหลายแสนถึงหลายล้านปีแล้ว โครงสร้างปล่อง
ที่ยังคงสภาพค่อนข้างชัดเจนช่วยให้นักวิชาการสามารถใช้เป็นแหล่งศึกษา
เกี่ยวกับวิวัฒนาการของภูเขาไฟและลักษณะทางธรณีวิทยาของประเทศไทยในอดีตได้เป็นอย่างดี