นกที่เคยพบได้แค่ในประเทศไทย และไม่พบที่อื่นอีกเลยบนโลก

นกเจ้าฟ้าหญิงสิรินธร
หรือ White-eyed River Martin (Pseudochelidon sirintarae)

เป็นนกนางแอ่นชนิดหายากยิ่งที่ “รู้จักจากประเทศไทยเป็นหลัก”
และมีชื่อเสียงในฐานะนกที่ข้อมูลชีวิตตามธรรมชาติยังน้อยมาก
นกชนิดนี้ถูกบรรยายทางวิทยาศาสตร์โดย กิตติ ทองลงยา (Kitti Thonglongya)
ในปี 1968 และตั้งชื่อชนิด sirintarae เพื่อเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า
กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ จนมีสมญาในเอกสารว่า “Princess Bird” (นกเจ้าฟ้าหญิงสิรินธร)

ลักษณะเด่นที่ทำให้แยกจากนกนางแอ่นทั่วไปคือรูปร่างค่อนข้างแข็งแรง
ปากกว้างสีเขียวอมเหลือง วงตาขาวชัด และหางมีเส้นขนกลางยาวเป็น “ไม้แร็กเก็ต”
(ปลายบาน) โดยตัวเต็มวัยมีความยาวราว 18 ซม. และขนโดยรวมเป็นสีดำเหลือบเขียว
มีแถบก้นขาว (white rump) ซึ่งเป็นจุดสังเกตสำคัญเพราะนกนางแอ่นหลายชนิด
ไม่มีลักษณะนี้ ชนิดนี้ยังถูกถกเถียงทางอนุกรมวิธานอยู่บ้าง
บางแหล่งจัดไว้ในสกุล Eurochelidon แต่ชื่อที่ใช้แพร่หลายปัจจุบัน
คือ Pseudochelidon sirintarae

ในเชิงถิ่นอาศัยและการกระจายพันธุ์ “หลักฐานยืนยัน”
ชี้ไปที่จุดเดียวอย่างโดดเด่น คือ บึงบอระเพ็ด จังหวัดนครสวรรค์
ซึ่งเอกสารของสมาคมสยามฯ ระบุชัดว่าเป็น “ที่ตั้งเดียวที่รู้จัก” ของนกชนิดนี้
และพบว่าเข้ามาในช่วงฤดูหนาว อย่างน้อยตั้งแต่เดือนธันวาคมถึงกุมภาพันธ์
พร้อมพฤติกรรม เกาะนอนกลางคืนในกอ/เกาะพงอ้อ (reed beds)
บึงบอระเพ็ดเองเป็นอ่างเก็บน้ำ/พื้นที่ชุ่มน้ำขนาดใหญ่
ที่เกิดจากการสร้างคันกั้นน้ำและเขื่อนตั้งแต่ปี 1928 มีพื้นที่ราว 25,600 เฮกตาร์
และความลึกเฉลี่ยประมาณ 3 เมตร ซึ่งเป็นบริบทสำคัญ
ว่ามันพึ่งพาระบบนิเวศพื้นที่ชุ่มน้ำขนาดใหญ่มาก

ด้านสถานภาพอนุรักษ์ สิ่งที่ “หนักแน่นที่สุด” คือ ความหายากระดับวิกฤต
และการไม่พบยืนยันมานาน: เอกสารเดียวกันระบุว่าการพบในธรรมชาติที่ยืนยันได้มีน้อยมาก
โดยบันทึกสำคัญคือวันที่ 3 กุมภาพันธ์ 1977 มีรายงานเห็นตัวเต็มวัย 6 ตัว
บินเหนือบึงยามโพล้เพล้ และใน มกราคม 1980 มีรายงานเห็นวัยอ่อน 4 ตัว
เกาะบนต้นไม้บนเกาะ ก่อนที่ต่อมาจะ “ไม่พบยืนยัน” อีก และเกิดความกังวล
ต่อการอยู่รอดของชนิดพันธุ์ ในเชิงมาตรการคุ้มครองระหว่างประเทศ
นกชนิดนี้ถูกขึ้นบัญชีการค้าสัตว์ป่าไว้ใน CITES Appendix I (บัญชีเข้มที่สุด)
ซึ่งสะท้อนระดับความเสี่ยง และความจำเป็นต้องคุมการค้า/ครอบครองอย่างเข้มงวด