9 อาชีพที่กำลังกลายเป็น “อาชีพหายาก” ในไทย

ในอดีตอาชีพหลายอย่างเคยเป็นส่วนหนึ่งของชีวิตประจำวันของคนไทย แต่เมื่อเทคโนโลยีเปลี่ยนแปลง รูปแบบการผลิตสมัยใหม่เข้ามาแทนที่ และพฤติกรรมของผู้บริโภคเปลี่ยนไป งานบางประเภทจึงค่อย ๆ พบเห็นน้อยลง อย่างไรก็ตาม การบอกว่าอาชีพเหล่านี้ “หายไปแล้ว” อาจไม่ตรงกับข้อเท็จจริง เพราะยังมีช่างฝีมือและผู้ประกอบการบางส่วนทำงานเหล่านี้อยู่ บทความนี้จึงใช้คำว่า “อาชีพหายาก” โดยอ้างอิงจากหลักฐานการเปลี่ยนแปลงของรูปแบบงานและตัวอย่างผู้ที่ยังสืบทอดอาชีพเหล่านี้ในประเทศไทย

1. ช่างเรียงพิมพ์ตัวตะกั่ว

ช่างเรียงพิมพ์ตัวตะกั่วเป็นอาชีพที่เคยมีความสำคัญอย่างมากในโรงพิมพ์ยุคก่อนการจัดหน้าด้วยคอมพิวเตอร์ โดยต้องนำตัวอักษรโลหะจำนวนมากมาเรียงทีละตัวให้เป็นคำและเป็นหน้า ก่อนเข้าสู่กระบวนการพิมพ์ แต่เมื่อเทคโนโลยีการพิมพ์สมัยใหม่เข้ามา งานเรียงพิมพ์แบบเดิมจึงลดลงอย่างมาก Thai PBS เคยรายงานกรณีโรงพิมพ์ในจังหวัดราชบุรีที่ยังรักษาเทคนิคเรียงพิมพ์ตะกั่วไว้ และระบุว่าการเรียงพิมพ์ที่ใช้เวลาและความประณีตถูกแทนที่ด้วยเทคโนโลยีใหม่ จนผู้มีทักษะด้านนี้เหลือน้อยลง ข้อมูลดังกล่าวสะท้อนว่าอาชีพช่างเรียงพิมพ์แบบตัวตะกั่วยังไม่หายไปทั้งหมด แต่ได้เปลี่ยนจากงานทั่วไปในระบบโรงพิมพ์ไปสู่งานเฉพาะทางและการอนุรักษ์มากขึ้น

2. ช่างซ่อมเครื่องพิมพ์ดีด

ช่างซ่อมเครื่องพิมพ์ดีดเป็นอีกอาชีพที่ได้รับผลกระทบโดยตรงจากการเข้ามาของคอมพิวเตอร์และแล็ปท็อป เพราะเครื่องพิมพ์ดีดไม่ได้เป็นเครื่องมือหลักในการจัดทำเอกสารเหมือนในอดีต แต่ความรู้ด้านการซ่อมยังมีคุณค่าในกลุ่มผู้ใช้และนักสะสมเครื่องพิมพ์ดีด Thai PBS และ ALTV เคยนำเสนอคุณลุงสมศักดิ์ หัตถกิจ ซึ่งประกอบอาชีพช่างซ่อมเครื่องพิมพ์ดีดมานานกว่า 50 ปี และยังมีลูกค้านำเครื่องพิมพ์ดีดเก่ามาซ่อมอยู่ แม้คนทั่วไปจะหันไปใช้คอมพิวเตอร์แล้วก็ตาม จึงเป็นหลักฐานชัดเจนว่าอาชีพนี้ยังมีผู้ทำอยู่จริง แต่ตลาดและความต้องการลดลงจากอดีตอย่างมาก

3. ช่างล้างและอัดภาพจากฟิล์ม

ช่างล้างและอัดภาพจากฟิล์มเคยเป็นส่วนสำคัญของธุรกิจถ่ายภาพ เพราะผู้ใช้กล้องฟิล์มต้องนำฟิล์มที่ถ่ายเสร็จไปผ่านกระบวนการล้างและอัดภาพก่อนจึงจะเห็นผลงาน แต่การแพร่หลายของกล้องดิจิทัลและสมาร์ตโฟนทำให้ผู้ใช้สามารถดูภาพได้ทันทีโดยไม่ต้องผ่านกระบวนการดังกล่าว อย่างไรก็ตาม อาชีพนี้ไม่ได้หายไปทั้งหมด เพราะกระแสการกลับมาของกล้องฟิล์มทำให้ยังมีร้านล้างและสแกนฟิล์มอยู่ในประเทศไทย โดยข้อมูลล่าสุดที่ Time Out Bangkok รวบรวมในปี 2026 ระบุว่ากรุงเทพฯ ยังมีร้านที่ให้บริการล้างฟิล์มหลายแห่ง รวมถึงงานล้างฟิล์มเฉพาะทางและการอัดภาพแบบแฮนด์เมด ดังนั้นงานนี้จึงกลายเป็นตลาดเฉพาะกลุ่มมากกว่าจะเป็นบริการพื้นฐานที่คนทั่วไปใช้เหมือนในอดีต

4. ช่างซ่อมนาฬิกาแบบกลไก

ช่างซ่อมนาฬิกาเป็นงานที่ต้องใช้ความละเอียดและความเข้าใจกลไกของนาฬิกา โดยเฉพาะนาฬิกาแบบกลไกที่มีชิ้นส่วนขนาดเล็กจำนวนมาก แม้ปัจจุบันจะมีนาฬิกาควอตซ์และสมาร์ตวอทช์เข้ามาเป็นทางเลือก แต่ช่างซ่อมนาฬิกายังคงมีบทบาทกับนาฬิกากลไก นาฬิกาสะสม และนาฬิกาที่มีมูลค่าสูง ALTV ของ Thai PBS เคยนำเสนอช่างซ่อมนาฬิการุ่นที่ 3 ซึ่งสืบทอดวิชาชีพจากรุ่นปู่ และยังเรียนรู้กลไกตั้งแต่นาฬิกาแบบดั้งเดิมไปจนถึงระบบดิจิทัลและ Smart Watch ข้อมูลนี้สะท้อนว่าอาชีพยังมีอนาคต แต่ความเชี่ยวชาญด้านนาฬิกากลไกแบบดั้งเดิมเป็นทักษะเฉพาะทางที่ไม่ได้พบเห็นทั่วไปเหมือนในอดีต

5. ช่างซ่อมรองเท้า

ช่างซ่อมรองเท้ายังเป็นอาชีพที่พบได้ในประเทศไทย แต่จำนวนร้านและลักษณะงานแตกต่างจากอดีต เพราะผู้บริโภคมีทางเลือกซื้อรองเท้าราคาหลากหลายมากขึ้น ขณะที่รองเท้าบางประเภทผลิตด้วยระบบอุตสาหกรรมและมีต้นทุนไม่สูงจนทำให้ผู้บริโภคบางส่วนเลือกซื้อคู่ใหม่แทนการซ่อม อย่างไรก็ตาม Thai PBS ยังมีรายงานเกี่ยวกับผู้สูงอายุในจังหวัดแพร่ที่ประกอบอาชีพช่างซ่อมรองเท้าริมถนน แสดงให้เห็นว่าอาชีพนี้ยังดำรงอยู่จริงในชุมชน เพียงแต่กลายเป็นงานที่พบเห็นได้ไม่บ่อยในชีวิตประจำวันของคนเมืองเมื่อเทียบกับอดีต ดังนั้นควรเรียกว่าเป็น อาชีพเก่าที่กำลังกลายเป็นงานเฉพาะพื้นที่ มากกว่าจะกล่าวว่าอาชีพนี้สูญหายไปแล้ว

6. คนฉายหนังกลางแปลงและนักพากย์หนังแบบดั้งเดิม

หนังกลางแปลงเคยเป็นความบันเทิงสำคัญของคนไทย โดยเฉพาะในงานวัดและกิจกรรมของชุมชน แต่การมาถึงของวีซีดี ดีวีดี การชมภาพยนตร์ออนไลน์ และระบบฉายภาพดิจิทัลทำให้รูปแบบธุรกิจดั้งเดิมเปลี่ยนไปอย่างมาก Thai PBS รายงานว่าการมาถึงของเทคโนโลยีตั้งแต่วีซีดี ดีวีดี จนถึงการดูหนังออนไลน์ส่งผลกระทบต่อวงการหนังกลางแปลง ขณะเดียวกันในปี 2568 Thai PBS ยังรายงานว่าหนังกลางแปลงในจังหวัดนราธิวาสยังสามารถสร้างรายได้ให้ชุมชนได้ และยังมีผู้ประกอบอาชีพอยู่ ดังนั้นสิ่งที่หายากขึ้นจึงไม่ใช่ “หนังกลางแปลง” ทั้งหมด แต่เป็น ทักษะและรูปแบบดั้งเดิม เช่น คนฉายฟิล์มและนักพากย์สดแบบโบราณ ซึ่งปัจจุบันพบได้น้อยกว่าเดิมมาก

7. ช่างจักสานแบบดั้งเดิม

ช่างจักสานยังมีอยู่ในหลายพื้นที่ของประเทศไทย และเครื่องจักสานยังเป็นทั้งผลิตภัณฑ์ชุมชนและภูมิปัญญาท้องถิ่น แต่ช่างที่มีความชำนาญในรูปแบบดั้งเดิมและเทคนิคเฉพาะของแต่ละพื้นที่มีความสำคัญต่อการสืบทอดภูมิปัญญาอย่างมาก ข้อมูลของกระทรวงวัฒนธรรมระบุว่างานจักสานเป็นส่วนหนึ่งของวิถีชีวิตชุมชนอีสาน และปัจจุบันมีการปรับจากของใช้ในชีวิตประจำวันไปสู่ของตกแต่ง ของที่ระลึก และสินค้าเชิงพาณิชย์ ขณะที่งานวิจัยเกี่ยวกับจักสานไม้ไผ่ในจังหวัดสุรินทร์พบว่าผู้มีองค์ความรู้จำนวนหนึ่งเป็นผู้สูงอายุและยังต้องพัฒนารูปแบบผลิตภัณฑ์เพื่อให้เข้ากับตลาดสมัยใหม่ จึงอาจกล่าวได้ว่า งานจักสานไม่ได้หายไป แต่ทักษะดั้งเดิมบางแขนงมีความเสี่ยงที่จะกลายเป็นทักษะเฉพาะกลุ่ม หากไม่มีคนรุ่นใหม่รับช่วงต่อ

8. ช่างทำเครื่องดนตรีไทย

ช่างทำเครื่องดนตรีไทยเป็นงานฝีมือที่ต้องอาศัยทั้งความรู้ด้านวัสดุ งานไม้ การขึ้นรูป การตกแต่ง และการปรับเสียงให้เหมาะสมกับเครื่องดนตรีแต่ละชนิด ปัจจุบันยังมีช่างและผู้ผลิตเครื่องดนตรีไทยอยู่ และอาชีพนี้ยังได้รับการกำหนดเป็นคุณวุฒิวิชาชีพโดยสถาบันคุณวุฒิวิชาชีพ โดยมาตรฐานอาชีพครอบคลุมตั้งแต่การเตรียมวัสดุ การผลิตส่วนประกอบ การผลิตเครื่องดนตรี และการตกแต่งเสียงให้ได้คุณภาพ ขณะเดียวกัน Thai PBS เคยนำเสนอช่างทำเครื่องดนตรีไทยที่สืบทอดงานมาจากรุ่นก่อน และยังมีช่างรุ่นใหม่ที่เข้ามาสืบสานการทำจะเข้ จึงชัดเจนว่าอาชีพนี้ยังไม่หายไป แต่เป็นงานฝีมือเฉพาะทางที่ต้องใช้เวลาสั่งสมทักษะ และจำเป็นต้องมีคนรุ่นใหม่เข้ามาสืบทอด

9. ช่างซ่อมและอนุรักษ์หนังสือเก่า

ช่างซ่อมและอนุรักษ์หนังสือเก่าเป็นงานที่คนทั่วไปอาจพบเห็นไม่บ่อย แต่ยังมีความสำคัญต่อการรักษาหนังสือและเอกสารเก่า โดยเฉพาะในห้องสมุดและหน่วยงานที่เก็บรักษาเอกสารสำคัญ สำนักหอสมุดแห่งชาติยังมี กลุ่มงานสงวนรักษาหนังสือ และจัดกิจกรรมเวิร์กช็อปเกี่ยวกับการซ่อมหนังสือชำรุด เพื่อถ่ายทอดความรู้ในการดูแลหนังสือเก่า ขณะที่กรมศิลปากรมีองค์ความรู้เกี่ยวกับการซ่อมและการเข้าเล่มหนังสือ ซึ่งครอบคลุมตั้งแต่การเตรียมหนังสือ การซ่อม ไปจนถึงการเข้าเล่ม ข้อมูลเหล่านี้แสดงว่างานดังกล่าวยังมีผู้ปฏิบัติจริง แต่เป็นงานเฉพาะทางที่เกี่ยวข้องกับการอนุรักษ์มากกว่าการผลิตหนังสือทั่วไป จึงเป็นอีกหนึ่งอาชีพที่คนทั่วไปมีโอกาสพบเห็นน้อยลงอย่างชัดเจน

ทั้ง 9 อาชีพนี้มีจุดร่วมสำคัญคือ ไม่ได้หายไปจากประเทศไทยทั้งหมด แต่เปลี่ยนจากอาชีพที่พบเห็นได้ทั่วไป ไปเป็นงานเฉพาะทาง งานฝีมือ งานอนุรักษ์ หรืองานที่มีตลาดเฉพาะกลุ่ม สาเหตุแตกต่างกันไป ตั้งแต่คอมพิวเตอร์เข้ามาแทนการเรียงพิมพ์ เครื่องพิมพ์ดีดถูกแทนที่ด้วยคอมพิวเตอร์ กล้องดิจิทัลลดบทบาทของฟิล์ม เทคโนโลยีดิจิทัลเปลี่ยนรูปแบบการฉายภาพยนตร์ ไปจนถึงการเปลี่ยนแปลงของวิถีชีวิตและตลาดสินค้า ดังนั้นการใช้คำว่า “อาชีพหายาก” จึงเหมาะสมกว่าการระบุว่าเป็น “อาชีพที่หายไปแล้ว” เพราะหลักฐานที่พบยังยืนยันว่ามีผู้สืบทอดและผู้ประกอบอาชีพเหล่านี้อยู่ในประเทศไทย