ถ่านไฟฉายในตำนาน “ตรากบ–ตรารักชาติ” หายไปไหน ทำไมวันนี้แทบไม่มีให้เห็น

ถ้าใครเกิดและโตในช่วงที่ วิทยุทรานซิสเตอร์ยังเป็นเครื่องใช้สำคัญของบ้าน ภาพของถ่านไฟฉายก้อนทรงกระบอกคงไม่ใช่เรื่องแปลก

เปิดฝาหลังวิทยุออกมา ถ่านหมดก็ต้องเปลี่ยน

หยิบไฟฉายขึ้นมาแล้วไฟเริ่มหรี่ ก็ถึงเวลาหาถ่านก้อนใหม่

ในยุคนั้นชื่ออย่าง “ถ่านไฟฉายตรากบ” หรือ “ถ่านไฟฉายตรารักชาติ” จึงไม่ได้เป็นเพียงชื่อสินค้า แต่เป็นสิ่งที่คนจำนวนไม่น้อยคุ้นตาจากชีวิตประจำวัน

วันนี้ถ้าเดินเข้าร้านสะดวกซื้อ เราแทบไม่เห็นภาพนั้นแล้ว

คำถามคือ แบรนด์เหล่านี้หายไปไหน และเกิดอะไรขึ้นกับตลาดถ่านไฟฉายของไทย?

ถ่านไฟฉายเคยเป็นของจำเป็นมากกว่าที่เราคิด

ก่อนที่โทรศัพท์มือถือจะกลายเป็นทั้งวิทยุ ไฟฉาย กล้องถ่ายรูป และอุปกรณ์สื่อสารในเครื่องเดียว การมีไฟฉายติดบ้านถือเป็นเรื่องธรรมดา

ส่วนวิทยุทรานซิสเตอร์ก็เป็นเครื่องมือสำคัญสำหรับการรับข่าวสารและความบันเทิง โดยเฉพาะในพื้นที่ที่โทรทัศน์หรือไฟฟ้ายังไม่ได้เข้าถึงอย่างสะดวก

มีข้อมูลทางประวัติศาสตร์ที่อธิบายว่า เมื่อวิทยุทรานซิสเตอร์เข้ามา ทำให้วิทยุมีขนาดเล็กและพกพาได้มากขึ้น จากเดิมที่วิทยุรุ่นเก่าอาจต้องใช้ถ่านจำนวนมาก เหลือเพียงประมาณ 3–4 ก้อนในเครื่องทรานซิสเตอร์บางประเภท

นั่นหมายความว่า ตลาดถ่านไฟฉายไม่ได้อยู่แค่กับไฟฉาย

มันอยู่กับวิทยุด้วย

และเมื่อวิทยุทรานซิสเตอร์กลายเป็นส่วนหนึ่งของชีวิตประจำวัน ถ่านไฟฉายจึงกลายเป็นสินค้าที่ผู้คนต้องซื้อซ้ำอยู่เรื่อย ๆ

“ตรากบ” ไม่ได้เป็นแค่ถ่าน แต่มีเพลงโฆษณาที่คนจำได้

หนึ่งในชื่อที่โดดเด่นที่สุดคือ ถ่านไฟฉายตรากบ

ภาพจำของสินค้านี้คือถ่านทรงกระบอกที่มีสีแดงและเหลือง พร้อมสัญลักษณ์กบ และชื่อแบรนด์ที่จำง่าย

แต่สิ่งที่ทำให้ตรากบโดดเด่นกว่าถ่านไฟฉายธรรมดาอาจไม่ใช่แค่ตัวสินค้า

มันคือ เพลงโฆษณา

เพลงโฆษณา “ถ่านไฟฉายตรากบ” ถูกระบุว่าเป็นผลงานที่สร้างชื่อให้ นคร มงคลายน นักแต่งเพลงโฆษณาที่มีผลงานเป็นที่จดจำในยุคนั้น และมีหลักฐานจากสื่อและงานศึกษาด้านเพลงโฆษณาที่กล่าวถึงเพลงชิ้นนี้โดยตรง

โฆษณาไม่ได้ขายเพียงเรื่อง “ถ่านใช้กับไฟฉาย”

แต่พยายามผูกสินค้าเข้ากับความทันสมัยของชีวิตยุคนั้น ทั้งวิทยุและไฟฉาย

จึงไม่น่าแปลกที่เมื่อเวลาผ่านไป หลายคนอาจจำ ทำนองและคำร้อง ได้ แม้จะไม่ได้เห็นตัวถ่านมานานแล้ว

นี่เป็นตัวอย่างที่น่าสนใจของการตลาดในยุคที่วิทยุเป็นสื่อสำคัญ เพราะสินค้าไม่ได้เพียงเข้าไปอยู่ในร้านค้า แต่เข้าไปอยู่ในเสียงที่ผู้คนได้ยินซ้ำ ๆ ในชีวิตประจำวัน

แล้ว “ตรารักชาติ” คืออะไร

อีกชื่อหนึ่งที่คนรุ่นก่อนคุ้นเคยคือ ถ่านไฟฉายตรารักชาติ

หลักฐานทางประวัติศาสตร์ระบุว่ามีโฆษณาถ่านไฟฉาย “รักชาติ” ปรากฏในหนังสือ นาวิกศาสตร์ ตั้งแต่ พ.ศ. 2482 และมีข้อมูลเชื่อมโยงกับกิจการอุตสาหกรรมถ่านไฟฉายในประเทศไทย

หนังสือ พ่อค้าไทยยุค 2480-2490 ของเอนก นาวิกมูล ซึ่งมีรายการเนื้อหาเกี่ยวกับ “ชวน-เกรียง มาลาสิทธิ์ ผู้ผลิตถ่านไฟฉายตรารักชาติ” ก็เป็นอีกหลักฐานหนึ่งที่ช่วยให้เห็นว่าถ่านตรารักชาติมีประวัติอยู่ในภาคอุตสาหกรรมไทยมานาน ไม่ใช่เพียงชื่อที่เกิดขึ้นในความทรงจำของคนรุ่นหลัง

ในเวลาต่อมา ถ่านตรารักชาติยังถูกจดจำในบริบทของวิทยุทรานซิสเตอร์ โดยมีผู้เล่าประสบการณ์ว่าเคยใช้ถ่านชนิดนี้กับวิทยุในวัยเด็ก

ทำไมถ่านไฟฉายสมัยก่อนถึงมีชื่อแปลก ๆ

ถ้าลองนึกย้อนกลับไป จะพบว่าถ่านไฟฉายไทยในอดีตมีชื่อแบรนด์ที่จำง่ายมาก

กบ ม้าขาว 5 แพะ รักชาติ และอีกหลายชื่อ

เรื่องนี้ไม่ใช่เรื่องบังเอิญ

ข้อมูลจาก BrandAge อธิบายว่าตลาดถ่านไฟฉายในอดีตมีแบรนด์ท้องถิ่นจำนวนมาก และหลายแบรนด์ใช้ชื่อสัตว์เป็นส่วนหนึ่งของการสร้างแบรนด์ เพราะช่วยให้ผู้บริโภคจำได้ง่าย

ที่น่าสนใจคือแต่ละแบรนด์ยังมีฐานตลาดต่างกัน เช่น ตรากบแข็งแรงในภาคกลางและภาคตะวันออก ขณะที่ตรารักชาติเป็นที่รู้จักในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ

พูดง่าย ๆ คือ สมัยนั้นตลาดถ่านไฟฉายไม่ได้มีผู้ชนะเพียงรายเดียว

แต่มีแบรนด์ท้องถิ่นที่แข็งแรงในพื้นที่ของตัวเอง

จุดเปลี่ยนเกิดขึ้นเมื่อการแข่งขันไม่ได้วัดกันแค่ “ถ่านดีหรือไม่ดี”

เมื่อผู้ผลิตรายใหญ่เข้ามา สิ่งที่เปลี่ยนไม่ได้มีเพียงตัวถ่าน

แต่รวมถึง เทคโนโลยี การกระจายสินค้า และการทำตลาด

ข้อมูลจาก BrandAge ระบุว่าแบรนด์ท้องถิ่นจำนวนมากใช้ถ่านแมงกานีสแบบปลอกกระดาษ ขณะที่ผู้เล่นรายใหญ่พัฒนาผลิตภัณฑ์และระบบจัดจำหน่ายที่มีความแข็งแรงมากกว่า ทำให้สามารถขยายเข้าสู่พื้นที่ต่าง ๆ ได้อย่างมีประสิทธิภาพ

นี่เป็นจุดที่น่าสนใจมาก

เพราะสินค้าบางอย่างอาจไม่ได้หายไปเพราะ “ของไม่ดี”

แต่อาจหายไปเพราะตลาดเปลี่ยนไปเร็วกว่าที่ธุรกิจเดิมจะปรับตัวทัน

เมื่อผู้บริโภคมีทางเลือกใหม่ ระบบร้านค้าก็เปลี่ยน และผู้ผลิตรายใหญ่สามารถนำสินค้าไปวางขายได้ครอบคลุมกว่าเดิม แบรนด์ท้องถิ่นที่เคยแข็งแรงก็มีโอกาสถูกเบียดออกจากพื้นที่เดิมของตัวเอง

จากของใช้ประจำบ้าน สู่ของสะสมในความทรงจำ

เมื่อเทคโนโลยีเปลี่ยน บทบาทของถ่านไฟฉายก็เปลี่ยนตาม

วิทยุทรานซิสเตอร์ไม่ได้เป็นศูนย์กลางความบันเทิงเหมือนเดิม

ไฟฉายก็มีเทคโนโลยีที่เปลี่ยนไป

โทรศัพท์มือถือเข้ามาทำหน้าที่หลายอย่างแทนอุปกรณ์หลายชนิด

ส่วนตลาดถ่านไฟฉายเองก็มีแบรนด์และเทคโนโลยีใหม่เข้ามาแข่งขัน

ผลที่เกิดขึ้นคือชื่อที่เคยเห็นบนชั้นวางสินค้าเป็นประจำค่อย ๆ หายออกไปจากชีวิตประจำวัน

ตรากบจึงไม่ได้หายไปจากความทรงจำ เพียงแต่หายไปจากชั้นวางสินค้า

แต่เรื่องของตรากบยังเหลือร่องรอยอยู่ในกรุงเทพฯ

เรื่องนี้น่าสนใจกว่าที่คิด

เพราะอดีตโรงงานถ่านไฟฉายตรากบไม่ได้หายไปพร้อมกับสินค้าเสียทั้งหมด

บริเวณคลองสานริมแม่น้ำเจ้าพระยา เคยเป็นพื้นที่ของโรงงานและโกดังอุตสาหกรรมเก่า และมีหลักฐานจากกรุงเทพมหานครระบุว่าพื้นที่ที่ต่อมากลายเป็น The Jam Factory เคยเป็นโรงงานถ่านไฟฉายตรากบ รวมถึงโรงน้ำแข็งและโรงทำยา

ข้อมูลจากบทความประวัติพื้นที่คลองสานก็ระบุถึงโกดังของโรงงานถ่านไฟฉายตรากบในบริเวณดังกล่าวเช่นกัน

ดังนั้น ถ้าใครเคยคิดว่าเรื่องของถ่านตรากบจบลงพร้อมกับการเลิกผลิตสินค้า ก็อาจต้องมองใหม่

เพราะ ร่องรอยของโรงงานยังเชื่อมโยงอยู่กับภูมิทัศน์เมือง

สถานที่ที่เคยผลิตสินค้าที่คนไทยใช้กันในชีวิตประจำวัน กลายมาเป็นพื้นที่สร้างสรรค์และธุรกิจรูปแบบใหม่ในเวลาต่อมา

แล้วทำไมวันนี้เราถึงแทบไม่เห็นถ่านตรากบและตรารักชาติ

ไม่มีหลักฐานที่ยืนยันได้ว่าการหายไปของแต่ละแบรนด์เกิดจากเหตุผลเดียวกันทั้งหมด

แต่จากข้อมูลที่มี สามารถมองภาพใหญ่ได้ว่าเกิดจากหลายปัจจัยร่วมกัน

1. ตลาดถ่านไฟฉายเปลี่ยน

ผู้ผลิตรายใหญ่เข้ามาพร้อมผลิตภัณฑ์และระบบจัดจำหน่ายที่แข็งแรงกว่าเดิม

2. อุปกรณ์ที่ใช้ถ่านเปลี่ยน

วิทยุทรานซิสเตอร์ซึ่งเคยเป็นอุปกรณ์สำคัญของครัวเรือนค่อย ๆ สูญเสียบทบาทลงเมื่อเทคโนโลยีใหม่เข้ามา

3. ช่องทางการขายเปลี่ยน

การแข่งขันไม่ได้เกิดขึ้นเฉพาะหน้าร้านโชห่วยอีกต่อไป แต่ระบบค้าปลีกสมัยใหม่และช่องทางจำหน่ายรูปแบบใหม่มีความสำคัญมากขึ้น

4. แบรนด์ท้องถิ่นต้องเจอกับผู้เล่นที่มีขนาดใหญ่กว่า

จากเดิมที่แต่ละแบรนด์อาจครองพื้นที่ของตัวเอง การเข้ามาของผู้ผลิตรายใหญ่ทำให้การแข่งขันกลายเป็นระดับประเทศมากขึ้น

ของบางอย่างหายไปจากตลาด แต่ไม่เคยหายไปจากความทรงจำ

สิ่งที่น่าสนใจที่สุดของเรื่องนี้อาจไม่ใช่ว่า “ถ่านตรากบเลิกผลิตเมื่อปีไหน”

เพราะข้อมูลที่ยืนยันปีสิ้นสุดการผลิตอย่างชัดเจนหาได้ยาก และไม่ควรใส่ตัวเลขโดยไม่มีหลักฐาน

สิ่งที่น่าสนใจกว่าคือ ถ่านก้อนเล็ก ๆ เหล่านี้เคยเชื่อมโยงกับชีวิตของผู้คนอย่างไร

มันอยู่ในวิทยุที่เปิดฟังข่าวตอนเช้า

อยู่ในไฟฉายที่ใช้เดินทางในความมืด

อยู่ในร้านขายของชำหน้าบ้าน

และอยู่ในเสียงเพลงโฆษณาที่ได้ยินซ้ำจนจำได้ขึ้นใจ

วันนี้เราอาจไม่เจอถ่านตรากบบนชั้นวางสินค้าเหมือนเมื่อก่อนแล้ว

แต่เมื่อได้ยินชื่อ “ถ่านไฟฉายตรากบ” หรือ “ตรารักชาติ” หลายคนกลับนึกภาพยุคหนึ่งของชีวิตขึ้นมาได้ทันที

และนั่นอาจเป็นเหตุผลว่า ทำไมสินค้าบางอย่างแม้จะหายจากตลาดไปนานแล้ว แต่กลับยังไม่หายไปจากความทรงจำของคนไทย