ปราสาทตาเล็ง แห่งเส้นทางราชมรรคา

ปราสาทตาเล็ง ตั้งอยู่ที่ บ้านปราสาท ตำบลปราสาท อำเภอขุขันธ์ จังหวัดศรีสะเกษ ตั้งอยู่ทางด้านทิศตะวันออกของหมู่บ้าน ใกล้เคียงกับตระเปียงละเบิก (หนองละเบิก) สามารถเดินทางจากตัวจังหวัดศรีสะเกษโดยใช้เส้นทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 220 และเส้นทางภายในอำเภอ อีกประมาณ 11 กิโลเมตร

ลักษณะปราสาท

ปราสาทตาเล็ง มีลักษณะเป็นปรางค์เดี่ยว ตั้งอยู่บนฐานองค์ปรางค์รูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสย่อมุมไม้สิบสอง หันหน้าไปทางทิศตะวันออก ปัจจุบัน สภาพเหลือเพียงผนังด้านหน้าและผนังข้างบางส่วน มีประตูเข้าได้ทางเดียว อีกสามด้านเป็นประตูหลอก ลักษณะสำคัญคือ เสาติดผนังประตูหน้าทั้งสองข้าง ยังคงพบลวดลายสลักเต็มแผ่นอย่างสวยงาม เป็นลายก้านขด และยังพบว่า มีทับหลังวางอยู่หลายชิ้น หนึ่งในนั้น เป็นภาพสลักพระอินทร์ทรงช้าง ในเรือนแก้วหน้ากาล ซึ่งคายท่อนพวงมาลัยออกมาจากปาก และยึดท่อนพวงมาลัยนั้นไว้ในมือด้วย นอกจากนี้ ยังพบทับหลังสลักภาพฤๅษีนั่งเรียงกันในท่าสมาธิ 7 ตน จากหลักฐานสันนิษฐานว่า สร้างปราสาทนี้ในราว พ.ศ. 1560 - พ.ศ. 1630

แต่เดิม ปราสาทตาเล็ง อยู่ในเขตตำบลกันทรารมย์ อำเภอขุขันธ์ ภายหลังมีการแยกตำบลใหม่ ปราสาทตาเล็งจึงอยู่ในเขตตำบลปราสาท

ปราสาทตาเล็งเป็นปราสาทขนาดเล็กหลังเดี่ยว อยู่ท่ามกลางป่าใหญ่ทางด้านตะวันออกเขตหมู่บ้าน ตัวปราสาทมีการแกะสลักหินเป็นลวดลายสวยงามมากแห่งหนึ่ง ก่อด้วยหินทราย และอิฐบนฐานศิลาแลง หันหน้าไปทางทิศตะวันออก มีผังเป็นรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัส ส่วนยอดด้านบนหักพังกระจัดกระจายอยู่รอบๆตัวปราสาทหมดแล้ว ที่เหลือคือส่วนเรือนธาตุที่ก่อด้วยหินทรายเป็นกรอบประตูปราสาท เฉพาะด้านทิศตะวันออก อีกสามด้านก่อเป็นผนังทึบเป็นประตูหลอก คือแกะสลักหินรูปร่างคล้ายกับประตูแต่ไม่สามารถเข้าออกได้ เรียกว่าประตูหลอก

ที่เสาประดับผนังของกรอบประตูด้านทิศตะวันออก ต่อเนื่องขึ้นไปจนถึงกรอบหน้าบันมีการแกะสลักลวดลายอย่างสวยงาม โดยบริเวณเสาประดับผนังทั้งสองข้างมีการ แกะสลักเป็นลายก้านขดในแต่ละโค้งตรงกลางสลักเป็นรูปหงส์ บริเวณหัวเสาแกะสลักเป็นลายกลีบบัว ลายใบไม้ ส่วนหน้าบันที่เหลืออยู่เฉพาะปลายกรอบทั้งสองข้าง สลักเป็นรูปนาคห้าเศียรสังเกตดูดีๆ จะเห็นว่านาคยังมีเขี้ยวเหมือนเขี้ยวเหมือนงูอยู่ด้วย ซึ่งเป็นลวดลายแกะสลักที่ละเอียดประณีตมาก และที่หน้าบันทับหลังที่ตกอยู่หน้าปราสาท มีการแกะสลักเป็นรูปพระอินทร์ทรง ช้างเอราวัณ ยืนอยู่บนหัวยักษ์ และ โดยรอบตัวปราสาทมีหินมีส่วนประกอบของปราสาทตกอยู่หลายชิ้นกระจัดกระจาย ทับหลังอีกชิ้นหนึ่งตกอยู่ที่พื้นดินเป็นรูปพระอินทร์ทรงหงส์ ทับหลังชิ้นอื่น มีลักษณะคล้ายกัน แต่ภาพใบหน้าหน้าเทวรูปตรงกลาง ถูกกะเทาะออกไปหมด คิดว่าที่เป็นเช่นนี้ น่าจะเกิดจากฝีมือคนขโมย

ทางด้านทิศตะวันออก เป็นแนวศิลาแลง ที่ เป็นขอบฐานของซุ้มประตู และมีคูน้ำอยู่ล้อมสามด้าน ยกเว้นด้านทิศตะวันออก ตรงไปจากฐานซุ้มประตูทิศตะวันออก มีแนวคันดินคล้ายถนนเป็นแนวตรงไปสู่สระน้ำขนาดใหญ่ที่คนแถวนั้นเรียกว่า (ตระเปียงละเบิก) ซึ่งเป็นแหล่งน้ำใช้สอย ที่หล่อเลี้ยงชีวิตของผู้คนคนในชุมชนรอบๆ ปราสาทตาเล็งแห่งนี้ได้อย่างดี

จากลักษณะทางศิลปกรรม กรมศิลปากรได้สันนิฐานว่าปราสาทตาเล็งได้สร้างขึ้น โดยมีรูปแบบศิลปะแบบปาปวน มีอายุอยู่ประมาณพุทธศตวรรษที่ 16 - 17 (สร้างขึ้นก่อนการตั้งกรุงสุโขทัยของไทยด้วยซ้ำไป) ได้ขึ้นทะเบียนเป็นโบราณสถาน เมื่อปี พ.ศ.2525 โดยมีขอบเขตโบราณสถาน เป็นพื้นที่ประมาณ 3 ไร่ 2 งานเศษ ปราสาทตาเล็ง จึงเป็นโบราณสถานที่น่ามาเที่ยวชม เพื่อศึกษาอารยะธรรมความเจริญรุ่งเรือง ของดินแดนอีสานใต้ในอดีต ได้อย่างน่าทึ่งเลยทีเดียว

ด้วยเหตุผลและหลักฐานต่าง ๆ ของปราสาทตาเล็ง ทำให้ปราสาทตาเล็ง เข้าไปเกี่ยวข้องในเส้นทางราชมรรคา เนื่องจากมีอายุในช่วงพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 และปราสาทหินพิมาย ซึ่งก็คือหนึ่งในเส้นทางที่พระเจ้าชัยวรมันที่ 7 ใช้ในเส้นทาง พระนคร – พิมาย นั่นเอง

ปัจจุบันปราสาทลุมพุก หรือ ปราสาทตาเล็ง จึงเป็นหนึ่งในปราสาทหิน ที่อยู่ในขั้นตอนการพิจารณาเพื่อยกให้เป็นมรดกโลก ในชื่อ"ราชมรรคา" หรือ "Royal Roads" ร่วมกับปราสาทหินอื่นๆ อาทิเช่น ปราสาทหินพิมาย ปราสาทหินพนมรุ้ง ปราสาทสระกำแพงใหญ่ ปราสาทภูมิโปน ปราสาทศีขรภูมิ และอื่นๆอีกมากมาย

เป็นที่น่าเสียใจยิ่งนักว่า ปราสาทตาเล็ง กำลังจะได้รับการยกให้เป็นมรดกอันล้ำค่าของโลก แต่เหตุไฉนจึงไม่มีหน่วยงานใด ๆ เข้ามาทำนุบำรุงตัวปราสาทตาเล็ง จนทำให้ทรุดโทรมได้ถึงเพียงนี้ ไม่เพียงแค่ตัวปราสาทที่ทรุดโทรม ภูมิทัศน์โดยรอบก็กลับทรุดโทรมไป

สภาพปัจจุบันของตัวปราสาทตาเล็ง รอบตัวปราสาท มีหินมีส่วนประกอบของปราสาท ตกอยู่หลายชิ้นกระจัดกระจาย ตั้งอยู่ท่ามกลางกลุ่มต้นไม้ใหญ่ ที่มีอายุหลายร้อยปี เช่น ต้นสำรอง ต้นตะแบก ต้นมะขาม ต้นข่อย

ในวันที่ 14 เมษายน ของทุกๆปี ปราสาทตาเล็ง จะถูกใช้เป็นสถานที่จัดงานวันกตัญญูผู้สุงอายุ รดน้ำดำหัวผู้เฒ่า ตำบลปราสาท มีการละเล่นประเพณีพื้นบ้านทุกปี

          ราชมรรคา (Royal Roads) คือเส้นทางเชื่อมโยงบ้านเมืองชั้นในของ ราชอาณาจักรขอมโบราณ อันเป็นบรรพบุรุษร่วมสายหนึ่งของชาวไทยในปัจจุบัน มีหลักฐานเป็น ถนน สะพาน ปราสาท จารึก ปมปริศนา

          นักวิชาการชาวฝรั่งเศส ได้ให้ความหมายของคำว่า ราชมรรคา ว่า ราชมรรคา คือ ถนนหลวงของพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 ซึ่งเรื่องราวของราชมรรคานั้น ปรากฏในจารึกปราสาทพระขรรค์ โดยระบุว่า มีเส้นทางสำคัญ 5 สาย จากเมืองพระนคร คือ

1. พระนคร-พิมาย
2. พระนคร-วัดภู
3. พระนคร-สวายจิก
4. พระนคร-ปราสาทพระขรรค์

และ    5. พระนคร-กำปงธม

ประกอบกับนักวิชาการชาวฝรั่งเศส ได้ทำแผนผังแนวถนนโบราณ ตามที่จารึกระบุ และจารึกยังระบุอีกว่า พระเจ้าชัยวรมันที่ 7 โปรดให้สร้างบ้านมีไฟ หรือธรรมศาลาจำนวนทั้งสิ้น 121 หลัง ตามเส้นทางจากเมืองพระนครไปยังเมืองต่างๆ ในจำนวนนี้พบธรรมศาลา 17 หลัง ในเส้น ทางพระนคร-พิมาย

          ในส่วนของราชมรรคา ที่แปลว่าถนนหลวงของพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 นั้น ไม่ได้หมายถึงทางหลวงในเฉกเช่นปัจจุบัน หรือทางเกวียนในสมัยโบราณ และไม่ได้มีเส้นทางที่ชัดเจนอะไรนัก แต่ราชมรรคานี้หมายความรวมไปถึง กลุ่มชุมชนต่าง ๆ ซึ่งเป็นกลุ่มชุมชนที่ถูกสร้างขึ้น ภายใต้การปกครองของพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 รวมไปถึงเส้นทางที่พระเจ้าชัยวรมันที่ 7 ได้ใช้แผ่ขยายอำนาจด้วยนั่นเอง ดังจะเห็นได้จากปราสาทขอมต่าง ๆ รวมไปถึงปราสาทตาเล็ง ของอำเภอขุขันธ์ด้วย